ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રની પવિત્ર અને પરિશ્રમી ધરતી પર ખેડૂત આજે ફરી એકવાર મુશ્કેલીઓના વંટોળમાં સપડાયો છે. દેશને અન્ન પૂરું પાડતો, ગરમી-ઠંડી-વરસાદ વચ્ચે પોતાના પરિવારથી વધુ ખેતરની ચિંતા કરતો ખેડૂત આજે પોતાના જ પાકના યોગ્ય ભાવ માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે. કૃષિપ્રધાન દેશ તરીકે ઓળખાતા ભારત દેશમાં આજે ખેડૂતોની હાલત એવી બની ગઈ છે કે “એક સાંધે ત્યાં તેર તૂટે” જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે.
દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા વર્ષો પહેલા ખેડૂતોની આવક ડબલ કરવાની વાત કરવામાં આવી હતી. ખેડૂતોને આત્મનિર્ભર બનાવવાના, પાકના યોગ્ય ભાવ અપાવવાના અને ખેતીને નફાકારક વ્યવસાય બનાવવાના મોટા મોટા વચનો આપવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ જમીન પરની હકીકત કંઈક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે. આજે ખેડૂતો કહેવા મજબૂર બન્યા છે કે ડબલ આવક તો દૂર રહી, દિવસે દિવસે તેમની આવક અડધી થતી જઈ રહી છે.
તાજેતરમાં જ ખાતરના ભાવમાં વધારો થતા ખેડૂતો પર વધુ એક આર્થિક બોજો તૂટી પડ્યો છે. ડીઝલના વધતા ભાવ, મોંઘા બિયારણ, જંતુનાશક દવાઓનો વધતો ખર્ચ અને મજૂરીના ઊંચા દર વચ્ચે ખેડૂત પહેલેથી જ કંટાળી ગયો છે. આવા સમયમાં જો પાક તૈયાર થયા પછી પણ ખેડૂતોને પોતાના ઉત્પાદનના યોગ્ય ભાવ ન મળે તો તે ખેડૂતો માટે આર્થિક આત્મહત્યાની સમાન સ્થિતિ ઉભી કરે છે.
હાલ કોડીનાર પંથકમાં કઠોળ પાકની સીઝન જોરશોરથી ચાલી રહી છે. ખેડૂતો મહેનતપૂર્વક તૈયાર કરેલો મગ, અડદ અને તલનો પાક લઈને માર્કેટિંગ યાર્ડ સુધી પહોંચે છે, પરંતુ ત્યાં તેમને ન્યાય મળવાને બદલે શોષણ અને લૂંટનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હોવાના ગંભીર આક્ષેપો ઉઠી રહ્યા છે.
કોડીનાર માર્કેટિંગ યાર્ડમાં ખેડૂતો સાથે થઈ રહેલી ખરીદી પ્રત્યે ભારે અસંતોષ ફેલાયો છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા ટેકાના ભાવ કરતાં પણ ઓછા ભાવે ખરીદી કરવામાં આવી રહી છે. જેના કારણે ખેડૂતને ભારે નુકસાન વેઠવું પડી રહ્યું છે. ખેડૂત આખું વર્ષ મહેનત કરે, કુદરતી આફતોનો સામનો કરે, પાક બચાવવા રાત દિવસ એક કરે અને અંતે જ્યારે પાક વેચવાનો સમય આવે ત્યારે વેપારીઓ અને ખરીદી વ્યવસ્થામાં જ જો અન્યાય થાય તો ખેડૂત ક્યાં જાય?
ખેડૂતોનો સીધો આક્ષેપ છે કે બજારમાં પારદર્શકતા નથી. ભાવ નક્કી કરવામાં ગેરસમજ અને ગેરરીતિઓ થઈ રહી છે. સરકાર એક તરફ ટેકાના ભાવની જાહેરાત કરે છે અને બીજી તરફ જમીન સ્તરે ખેડૂતોને તેનો લાભ મળતો નથી. આ સ્થિતિ માત્ર આર્થિક સમસ્યા નથી, પરંતુ ખેડૂતોના આત્મસન્માન સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
કોડીનાર તાલુકાના ખેડૂત આગેવાનો પણ હવે ખુલ્લેઆમ આ મુદ્દે અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. ખેડૂત આગેવાન શનિભાઈ બારડ, સુરપાલસિંહ બારડ, લલિત વાળા, જગુભાઈ મોરી, શૈલેષભાઈ મોરી, મહેશભાઈ રામ, અશ્વિનભાઈ ચુડાસમા સહિત કોડીનાર રાષ્ટ્રીય કિશાન સમિતિ દ્વારા ખેડૂતોના હિતમાં મજબૂત રજૂઆત કરવામાં આવી છે. તેમનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે મગ અને અડદની ખરીદી ઓછામાં ઓછી મણ દીઠ 1800 રૂપિયાથી શરૂ થવી જોઈએ. ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ નહીં મળે તો ખેતી વ્યવસાય જીવંત રાખવો અશક્ય બની જશે.
ખેડૂત આગેવાનોનું માનવું છે કે ખેડૂત માત્ર પોતાના પરિવાર માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ખેતી કરે છે. જો ખેડૂત ખેતરમાં પાક નહીં ઉગાડે તો શહેરોમાં બેઠેલા લોકોને અનાજ ક્યાંથી મળશે? પરંતુ દુર્ભાગ્યની વાત એ છે કે દેશના અન્નદાતાને આજે પોતાના હક્ક માટે રસ્તા પર ઉતરવું પડે છે.
ખેડૂતોમાં વધતો રોષ હવે ખુલ્લેઆમ સામે આવી રહ્યો છે. ખેડૂતોએ ચેતવણી આપી છે કે જો તેમની માંગણીઓ પર યોગ્ય ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે તો આગામી દિવસોમાં આવેદનપત્રો આપી રાજ્ય સરકાર અને જવાબદાર તંત્ર સમક્ષ ઉગ્ર રજૂઆતો કરવામાં આવશે. ગુજરાત રાજ્યના કૃષિમંત્રી જીતુ વાઘાણી મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્ર પટેલ તેમજ સંબંધિત અધિકારીઓ સુધી ખેડૂતોની પીડા પહોંચાડવામાં આવશે.
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે આજે બજારમાં ખેડૂતને પોતાના પાકનો યોગ્ય ભાવ નથી મળતો પરંતુ બીજી તરફ ગ્રાહકોને બજારમાં મોંઘા ભાવે જ માલ વેચાય છે. એટલે વચ્ચે ક્યાંક એવી વ્યવસ્થા ઊભી થઈ ગઈ છે જ્યાં ખેડૂત પીસાઈ રહ્યો છે અને નફો બીજાઓ લઈ રહ્યા છે. આ સ્થિતિમાં સરકારને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂર છે.
ખેડૂત માત્ર ભાવની માંગ નથી કરી રહ્યો, ખેડૂત ન્યાયની માંગ કરી રહ્યો છે. ખેડૂત ઈચ્છે છે કે સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા ટેકાના ભાવનો કડક અમલ થાય. ખરીદી કેન્દ્રો પર પારદર્શકતા લાવવામાં આવે. ખેડૂતો સાથે થતા અન્યાય સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવે. અને સૌથી મહત્વની વાત એ કે ખેડૂતોને માત્ર ચૂંટણીના સમયમાં યાદ ન કરવામાં આવે, પરંતુ વર્ષભર તેમની સમસ્યાઓને ગંભીરતાથી સાંભળવામાં આવે.
કોડીનાર પંથકમાં હાલ જે પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ રહી છે તે માત્ર એક તાલુકાનો પ્રશ્ન નથી. આ સમગ્ર ગુજરાત અને દેશના ખેડૂતોની લાગણીનો અવાજ છે. જો આજે પણ ખેડૂતોની વાત સાંભળવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં ખેતી પ્રત્યે યુવાનોનો વિશ્વાસ ઘટશે. પહેલેથી જ અનેક યુવાનો ખેતી છોડીને શહેરોની તરફ દોડી રહ્યા છે. ખેતી હવે નફાકારક નહીં પરંતુ નુકસાનકારક વ્યવસાય બની રહી છે તેવી માન્યતા મજબૂત બની રહી છે.
ખેડૂતો કહે છે કે સરકાર ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપે તે સારી બાબત છે, પરંતુ કૃષિને અવગણીને દેશનો વિકાસ શક્ય નથી. ભારતની અર્થવ્યવસ્થાની મૂળભૂત શક્તિ આજે પણ ગામડાં અને ખેતીમાં જ વસે છે. જો ખેડૂત આર્થિક રીતે મજબૂત રહેશે તો જ દેશ મજબૂત રહેશે.
આજે જરૂર છે ખેડૂતની સમસ્યાઓને રાજકારણથી ઉપર ઉઠીને જોવાની. ખેડૂતોને સહાનુભૂતિ નહીં પરંતુ ન્યાય જોઈએ. ખેડૂતને ભાષણો નહીં પરંતુ યોગ્ય ભાવ જોઈએ. ખેડૂતને ખાલી આશ્વાસન નહીં પરંતુ વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન જોઈએ.
કોડીનારના ખેડૂતોનો અવાજ હવે ધીમે ધીમે સમગ્ર વિસ્તારમાં ગુંજી રહ્યો છે. ખેડૂતોએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે જો યોગ્ય ભાવ નહીં મળે તો તેઓ શાંતિપૂર્ણ પરંતુ મજબૂત લડત લડવા માટે તૈયાર છે. કારણ કે આ લડત માત્ર પૈસાની નથી, પરંતુ ખેડૂતના અસ્તિત્વની લડત છે.
ખેડૂતો આજે પણ આશા રાખી રહ્યા છે કે સરકાર તેમની પીડા સમજશે, માર્કેટિંગ યાર્ડમાં ચાલતી ગેરરીતિઓ સામે પગલાં લેશે અને ખેડૂતોને તેમના પરિશ્રમનો યોગ્ય હક અપાવશે. કારણ કે ખેડૂત ખુશ રહેશે તો જ દેશ ખુશ રહેશે.
અંતમાં ખેડૂતોનો એક જ સવાલ છે
“જ્યારે પાક વાવવાનો સમય હોય ત્યારે ખેડૂત દેશનો આધાર ગણાય છે, તો પાક વેચવાનો સમય આવે ત્યારે એ જ ખેડૂતને પોતાના હક્ક માટે સંઘર્ષ કેમ કરવો પડે?”
હવે સમય આવી ગયો છે કે ખેડૂતોની પીડા માત્ર સમાચાર ન રહે, પરંતુ તેનો ઉકેલ પણ આવે. કોડીનારના ખેડૂતોનો અવાજ માત્ર એક તાલુકાની રજૂઆત નથી, પરંતુ દેશના અન્નદાતાની વ્યથા છે. અને જો આ વ્યથા સમયસર સાંભળવામાં નહીં આવે તો આવનારા સમયમાં તેની અસર સમગ્ર કૃષિ વ્યવસ્થામાં જોવા મળશે.
